ส้วมสาธารณะ และสิ่งปฏิกูลในครัวเรือน | ผลสำรวจอนามัยโพล

ภัทราภรณ์ พวงศรี

      19 พ.ย. 68 นี้เป็นวันส้วมโลก (World Toilet Day) กองประเมินผลกระทบต่อสุขภาพร่วมกับสำนักอนามัยสิ่งแวดล้อม ได้ดำเนินการสำรวจความคิดเห็นของประชาชนต่อการใช้บริการส้วมสาธารณะและการจัดการสิ่งปฏิกูลในครัวเรือน ด้วยเครื่องมือ “อนามัยโพล” ระหว่างวันที่ 1–31 ตุลาคม 2568 มีผู้ตอบรวมจำนวน 801 คน สรุปผลการสำรวจที่สำคัญ ดังนี้

      ส้วมสาธารณะที่ประชาชนใช้บริการบ่อยที่สุด ได้แก่ ส้วมในสถานีบริการน้ำมันเชื้อเพลิง ร้อยละ 75.8 รองลงมา คือ ห้างสรรพสินค้า ร้อยละ 52.1 และสถานที่ทำงาน ร้อยละ 44.3 ตามลำดับ ในขณะที่ส้วมสาธารณะที่อยากให้ปรับปรุงมากที่สุด คือ ส้วมในตลาดสด ร้อยละ 48.9 ส้วมริมทาง ร้อยละ 35.1 และส้วมในแหล่งท่องเที่ยว ร้อยละ 33.9 โดยปัญหาที่พบบ่อยคือ กลิ่นเหม็น ร้อยละ 79.6 ส้วมไม่สะอาด ร้อยละ 73.8 และไม่มีกระดาษชำระ ร้อยละ 35.7 ตามลำดับ ในด้านความปลอดภัยของส้วมสาธารณะ ส่วนใหญ่ตอบว่า “รู้สึกปลอดภัย แต่ยังมีข้อกังวล” ร้อยละ 73.6 โดยประเด็นที่กังวลมากที่สุด คือ กลอนประตูไม่แน่นหนา พื้นลื่น/น้ำขังกลัวหกล้ม และมีผู้ที่ตอบว่า “รู้สึกไม่ปลอดภัย” ร้อยละ 18.3 โดยให้เหตุผลว่า ส้วมเปลี่ยวไม่มีเจ้าหน้าที่ดูแล แสงสว่างไม่เพียงพอ อย่างไรก็ตาม มีผู้ที่ตอบว่า “รู้สึกปลอดภัยมาก ใช้บริการได้ไม่กังวล” เพียงร้อยละ 4.6 และไม่แน่ใจ ร้อยละ 3.5 ตามลำดับ เมื่อถามถึงพฤติกรรมสุขอนามัยเมื่อใช้บริการส้วมสาธารณะ ส่วนใหญ่กดชักโครกทุกครั้งหลังใช้ส้วม ร้อยละ 88.8 รองลงมาคือ ล้างมือทุกครั้งหลังใช้ส้วม ร้อยละ 87.0 และเช็ดที่รองก่อนนั่ง ร้อยละ 78.5 ตามลำดับ

      สำหรับห้องส้วมไม่แบ่งเพศในที่สาธารณะ มีผู้ที่ไม่เห็นด้วย ร้อยละ 46.4 ในขณะที่เห็นด้วยหากจัดแยกให้ชัดเจนและปลอดภัย ร้อยละ 32.6 และเห็นด้วยอย่างยิ่ง ร้อยละ 17.2 เมื่อถามถึงในมิติการท่องเที่ยว มีผู้ที่มีความเห็นว่าห้องส้วมแบบไม่แบ่งเพศ ไม่ใช่จุดดึงดูดนักท่องเที่ยว ร้อยละ 49.6 ในขณะที่มีความเห็นว่าสามารถเป็นจุดดึงดูดได้ ร้อยละ 31.3 และ ยังไม่แน่ใจร้อยละ 19.1

      การจัดการสิ่งปฏิกูลในครัวเรือน พบว่าส่วนใหญ่สูบสิ่งปฏิกูลปีละ 1–2 ครั้ง ร้อยละ 49.3 รองลงมาคือ นานมากจนจำไม่ได้ ร้อยละ 26.8 และไม่เคยสูบเลย ร้อยละ 11.7 โดยผู้ตอบให้ความคิดเห็นว่าสิ่งปฏิกูลที่สูบจากบ้านเรือน ถูกนำไปจัดการโดยนำไปกำจัดที่บ่อบำบัด ร้อยละ 50.4 รองลงมาคือ ไม่ทราบ ร้อยละ 35.2 นำไปทิ้งเป็นปุ๋ยในสวน/ไร่นาโดยตรง ร้อยละ 12.2 และนำไปทิ้งแหล่งน้ำ คูคลอง พื้นที่รกร้าง ร้อยละ 2.12 เมื่อถามถึงความคิดเห็นว่าสิ่งปฏิกูลที่สูบจากบ้านเรือนแล้ว ถูกนำไปทิ้งโดยไม่ผ่านการบำบัดจะส่งผลกระทบต่ออะไรมากที่สุด ส่วนใหญ่ตอบว่าส่งผลกระทบต่อสุขภาพเนื่องจากเป็นแหล่งแพร่เชื้อโรค ร้อยละ 93.6 ส่งผลกระทบเรื่องปัญหากลิ่นเหม็นในชุมชน ร้อยละ 83.2 และส่งผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมเกิดปัญหาน้ำเสีย ร้อยละ 82.9 ตามลำดับ

 ข้อเสนอจากผลการสำรวจ

   ข้อเสนอต่อกรมอนามัย (สำนักอนามัยสิ่งแวดล้อม กองส่งเสริมความรอบรู้และสื่อสารสุขภาพ และศูนย์อนามัย) นำผลอนามัยโพลไปใช้ประโยชน์ ดังนี้  

     1. วางแผนและกำหนดมาตรการเพื่อยกระดับมาตรฐานส้วมสาธารณะ (HAS) โดยเฉพาะส้วมที่พบว่าประชาชนอยากให้ปรับปรุงมากที่สุด คือ ส้วมในตลาดสด ส้วมริมทาง และในแหล่งท่องเที่ยว โดยเน้นจัดการปัญหากลิ่นเหม็น ความสะอาด มีกระดาษชำระ และเพิ่มมาตรการด้านความปลอดภัย ได้แก่  มีกลอนประตูที่ใช้งานได้ พื้นไม่ลื่นป้องกันการหกล้ม มีแสงสว่างเพียงพอ มีเจ้าหน้าที่ดูแล รวมถึงขอความร่วมมือสถานประกอบการทุกแห่งร่วมพัฒนาและปรับปรุงส้วมสาธารณะให้ได้มาตรฐาน HAS  เพื่อสร้างความมั่นใจแก่ประชาชน ส่งเสริมการท่องเที่ยวและสร้างภาพลักษณ์ที่ดีให้กับประเทศไทยในช่วงเทศกาลท่องเที่ยวที่จะถึงนี้ และการแข่งขันซีเกมส์ที่จะมีนักท่องเที่ยวจำนวนมาก

     2. กำกับติดตามการจัดการสิ่งปฏิกูลในระดับพื้นที่ เนื่องจากพบผู้ที่ตอบว่า มีการนำสิ่งปฏิกูลไปใช้ในพื้นที่เกษตรโดยตรง และนำไปทิ้งลงแหล่งน้ำ คูคลอง และพื้นที่สาธารณะ จึงควรสนับสนุนให้ อปท.เข้มงวดต่อการจัดการสิ่งปฏิกูลตาม พรบ.การสาธารณสุข พ.ศ.2535 และที่แก้ไขเพิ่มเติม รวมทั้งกฏหมายที่เกี่ยวข้อง และพัฒนาระบบจัดเก็บ ขนส่งและบำบัดแบบครบวงจรเพื่อลดการปนเปื้อนสู่สิ่งแวดล้อม และคลายความกังวลของประชาชน

     3. สื่อสารสร้างความตระหนักรู้ผ่านกิจกรรมวันส้วมโลก สร้างความเข้าใจให้ประชาชนตระหนักถึงความสะอาดและความปลอดภัยของห้องน้ำห้องส้วม มีพฤติกรรมสุขอนามัยในการใช้ส้วมที่ถูกต้อง ส่งเสริมให้ครัวเรือนและชุมชนมีการจัดการสิ่งปฏิกูลอย่างถูกสุขลักษณะ รวมทั้งสื่อสารให้ประชาชนตระหนักถึงผลกระทบของการทิ้งสิ่งปฏิกูลโดยไม่ผ่านการบำบัด

       กรมอนามัย โดยกองประเมินผลกระทบต่อสุขภาพร่วมกับสำนักอนามัยสิ่งแวดล้อม ได้ดำเนินการสำรวจความคิดเห็นของประชาชนต่อการใช้บริการส้วมสาธารณะและการจัดการสิ่งปฏิกูลในครัวเรือน เพื่อใช้เป็นข้อมูลประกอบการวางแผน นโยบายและยกระดับมาตรฐานส้วมสาธารณะและการจัดการสิ่งปฏิกูลของประเทศ โดยสำรวจระหว่างวันที่ 1 - 31  ตุลาคม 2568  มีผู้ตอบ 801 คน สรุปผลการสำรวจ ดังนี้

ส่วนที่ 1 ความคิดเห็นต่อการใช้บริการส้วมสาธารณะ

1. ท่านใช้บริการส้วมสาธารณะที่ใดบ่อยที่สุด

    จากผลอนามัยโพล พบว่า ส้วมสาธารณะที่ผู้ตอบแบบสำรวจนิยมใช้บริการบ่อยที่สุด 3 อันดับแรก ได้แก่ สถานีบริการน้ำมันเชื้อเพลิง ร้อยละ 75.78 รองลงมาคือ ในห้างสรรพสินค้า/ศูนย์การค้า ร้อยละ 52.06 และในสถานที่ทำงาน ร้อยละ 44.32 ตามลำดับ รายละเอียดดังตารางที่ 1

ตารางที่ 1 ท่านใช้บริการส้วมสาธารณะที่ใดบ่อยที่สุด

2. ท่านคิดว่าส้วมสาธารณะที่ใด สมควรได้รับการปรับปรุงมากที่สุด

     ผลอนามัยโพล พบว่า ส้วมสาธารณะที่ผู้ตอบส่วนใหญ่อยากให้ปรับปรุงมากที่สุด 3 อันดับแรก ได้แก่ ส้วมสาธารณะในตลาดสด    ร้อยละ 48.94 รองลงมาคือ ส้วมริมทางสาธารณะ ร้อยละ 35.08 และส้วมในแหล่งท่องเที่ยว ร้อยละ 33.96 ตามลำดับ รายละเอียดดังตารางที่ 2

ตารางที่ 2 ท่านคิดว่าส้วมสาธารณะที่ใด สมควรได้รับการปรับปรุงมากที่สุด

3. ท่านเคยประสบปัญหาในการใช้งานส้วมสาธารณะในเรื่องใดมากที่สุด

    ผลอนามัยโพล พบว่า ปัญหาการใช้งานส้วมสาธารณะที่พบบ่อยมากที่สุด คือ กลิ่นเหม็น/การระบายอากาศไม่ดี ร้อยละ 79.65 รอง    ลงมาคือ ส้วมไม่สะอาด ร้อยละ 73.78 และห้องส้วมไม่มีกระดาษชำระให้บริการ ร้อยละ 35.71  ตามลำดับ รายละเอียดดังตารางที่ 3

ตารางที่ 3 ท่านเคยประสบปัญหาในการใช้งานส้วมสาธารณะในเรื่องใดมากที่สุด

4. ท่านคิดว่า “ความปลอดภัย” ในการใช้ส้วมสาธารณะในประเทศไทยโดยรวม อยู่ในระดับใด

      ผู้ตอบส่วนใหญ่ มีความเห็นว่าส้วมสาธารณะ “ปลอดภัยแต่ยังมีข้อกังวล” ร้อยละ 73.53 รองลงมาคือ “ไม่ปลอดภัย” ร้อยละ 18.35 ในขณะที่มีความเห็นว่า “ปลอดภัยมาก ใช้บริการได้อย่างไม่กังวล” ร้อยละ 4.62 และตอบว่า “ไม่แน่ใจ” ร้อยละ 3.50 รายละเอียดดังตารางที่ 4

ตารางที่ 4 “ความปลอดภัย” ในการใช้ส้วมสาธารณะในประเทศไทยโดยรวม

        4.1 ประเด็นของผู้ที่ตอบว่าส้วมสาธารณะ “ปลอดภัย แต่ยังมีข้อกังวล”

               ผู้ที่ตอบว่า “ปลอดภัย แต่ยังมีข้อกังวล” จำนวน 589 คน ระบุว่า ประเด็นที่กังวลมากที่สุด คือ กลอนประตูไม่แน่นหนา/เสี่ยงถูกเปิดเข้ามา ร้อยละ 35.82 รองลงมาคือ พื้นลื่น/น้ำขังเกรงหกล้ม ร้อยละ 27.84 และแสงสว่างไม่เพียงพอ โดยเฉพาะกลางคืน ร้อยละ 17.83 รายละเอียดดังตารางที่ 5

ตารางที่ 5 ผู้ที่ตอบว่าปลอดภัย แต่ยังมีข้อกังวล

         4.2 ประเด็นของผู้ที่ตอบว่าส้วมสาธารณะ “ไม่ปลอดภัย”  

               ผู้ที่ตอบว่า “ไม่ปลอดภัย” จำนวน 147 คน ระบุว่า ประเด็นที่ทำให้รู้สึกไม่ปลอดภัยมากที่สุด คือ ส้วมเปลี่ยว ไม่มีเจ้าหน้าที่ดูแล/ไม่มีกล้องวงจรปิด ร้อยละ 36.05 รองลงมาคือ แสงสว่างไม่เพียงพอ/ประตูหรือผนังชำรุด มองลอดได้ ร้อยละ 34.01 และเสี่ยงถูกลวนลาม คุกคามหรือพบเจอบุคคลเร่ร่อน ร้อยละ 17.69 รายละเอียดดังตารางที่ 6

ตารางที่ 6 ไม่ปลอดภัย ระบุสิ่งที่รู้สึกไม่ปลอดภัย

5. ท่านเห็นด้วยกับการมี “ห้องส้วมไม่แบ่งเพศ (All-gender toilet)” ในสถานที่สาธารณะหรือไม่

       จากผลอนามัยโพล พบว่า มีผู้ที่ตอบว่า “ไม่เห็นด้วย” กับการจัดให้มีห้องส้วมไม่แบ่งเพศในสถานที่สาธารณะ ร้อยละ 46.44 รองลงมาคือ เห็นด้วยถ้ามีการจัดแยกให้ชัดเจนและปลอดภัย ร้อยละ 32.58 ในขณะที่ เห็นด้วยอย่างยิ่งทุกคนควรมีพื้นที่ปลอดภัย ร้อยละ 17.23 และตอบว่าไม่แน่ใจ ร้อยละ 3.75 รายละเอียดดังตารางที่ 7

ตารางที่ 7 เห็นด้วยกับการมี “ห้องส้วมไม่แบ่งเพศ (All-gender toilet)” ในสถานที่สาธารณะหรือไม่

6. ท่านคิดว่า “ห้องส้วมไม่แบ่งเพศ (All-gender toilet)” สามารถเป็นจุดเด่นที่ช่วยพัฒนาการท่องเที่ยวของไทย หรือช่วยดึงดูดนักท่องเที่ยวชาวต่างชาติกลุ่มผู้มีความหลากหลายทางเพศหรือไม่

       จากผลอนามัยโพล พบว่า ส่วนใหญ่มีความเห็นต่อ “ห้องส้วมไม่แบ่งเพศ (All-gender toilet)” ว่าไม่ได้เป็นจุดเด่น/จุดดึงดูดนักท่องเที่ยว ร้อยละ 49.56 รองลงมา มีความเห็นว่า “สามารถเป็นจุดเด่นหรือจุดดึงดูดนักท่องเที่ยวได้” ร้อยละ 31.34 และตอบว่า “ไม่แน่ใจ” ร้อยละ 19.10 รายละเอียดดังตารางที่ 8

ตารางที่ 8 “ห้องส้วมไม่แบ่งเพศ (All-gender Toilet)” สามารถเป็นจุดเด่นและดึงดูดนักท่องเที่ยวได้หรือไม่

7. ท่านปฏิบัติตนอย่างไร เมื่อใช้บริการส้วมสาธารณะ

    จากผลอนามัยโพล พบว่า ผู้ตอบส่วนใหญ่มีพฤติกรรมสุขอนามัยที่ดีเมื่อใช้ส้วมสาธารณะ โดยพฤติกรรมที่พบมากที่สุด 3 อันดับแรก คือ กดชักโครกทุกครั้งหลังใช้ส้วม ร้อยละ 88.76 รองลงมาคือ ล้างมือทุกครั้งหลังใช้ส้วม ร้อยละ 87.02 และเช็ดที่รองก่อนนั่งบนโถส้วม (ชักโครก) ร้อยละ 78.53 ตามลำดับ รายละเอียดดังตารางที่ 9

ตารางที่ 9 ท่านปฏิบัติตนอย่างไร เมื่อใช้บริการส้วมสาธารณะ

8. บ้านเรือน/อาคารของท่านมีการสูบสิ่งปฏิกูลบ่อยมากน้อยแค่ไหน

       จากผลอนามัยโพล พบว่า ผู้ตอบส่วนใหญ่ระบุว่า มีการสูบสิ่งปฏิกูลในบ้านเรือนปีละ 1–2 ครั้ง ร้อยละ 49.31 รองลงมาคือ นานมากจนจำไม่ได้ ร้อยละ 26.84 และไม่เคยสูบเลย ร้อยละ 11.74 ตามลำดับ รายละเอียดดังตารางที่ 10

ตารางที่ 10 บ้านเรือน/อาคารของท่านมีการสูบสิ่งปฏิกูลบ่อยมากน้อยแค่ไหน

9. ทราบหรือไม่ว่า สิ่งปฏิกูลจากบ้านเรือน/อาคาร/ส้วมสาธารณะ ถูกนำไปจัดการอย่างไร

      จากผลอนามัยโพล พบว่า ประชาชนส่วนใหญ่ คิดว่าสิ่งปฏิกูลจากบ้านเรือน อาคาร ส้วมสาธารณะ ถูกนำไปจัดการที่บ่อบำบัด ร้อยละ 50.44 รองลงมา ระบุว่าไม่ทราบ ร้อยละ 35.21 อย่างไรก็ตาม มีผู้ที่ตอบว่าสิ่งปฏิกูลถูกนำไปใช้เป็นปุ๋ยในสวน/ไร่/นาโดยตรง ร้อยละ 12.23 และนำไปทิ้งลงแหล่งน้ำ/คูคลอง/พื้นที่รกร้าง ร้อยละ 2.12 รายละเอียดดังตารางที่ 11

ตารางที่ 11 ทราบหรือไม่ว่า สิ่งปฏิกูลจากบ้านเรือน/อาคาร/ส้วมสาธารณะ ถูกนำไปจัดการอย่างไร

10. สิ่งปฏิกูลที่สูบจากบ้านเรือน/อาคาร/ส้วมสาธารณะ ที่ถูกนำไปทิ้งโดยไม่ผ่านการบำบัด ส่งผลกระทบอย่างไร

       เมื่อถามเกี่ยวกับความคิดเห็น เรื่องสิ่งปฏิกูลที่สูบจากบ้านเรือน/อาคาร/ส้วมสาธารณะ หากทิ้งโดยไม่ผ่านบำบัด จะส่งผลกระทบสำคัญ 3 อันดับแรก ได้แก่ ส่งกระทบต่อสุขภาพจากการเป็นแหล่งแพร่เชื้อโรค ถึงร้อยละ 93.63 รองลงมาคือ ปัญหากลิ่นเหม็นรบกวนชุมชน ร้อยละ 83.27 และส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมก่อให้เกิดน้ำเสีย ร้อยละ 82.90 รายละเอียดดังตารางที่ 12

ตารางที่ 12 สิ่งปฏิกูลที่สูบจากบ้านเรือน/อาคาร/ส้วมสาธารณะ ที่ถูกนำไปทิ้งโดยไม่ผ่านการบำบัด

 ส่งผลกระทบอย่างไร

โดย คณะทำงานขับเคลื่อนอนามัยโพล ปีงบประมาณ 2568

สำนักอนามัยสิ่งแวดล้อม ร่วมกับ กองประเมินผลกระทบต่อสุขภาพ

31 ตุลาคม 2568

	Writer
	ภัทราภรณ์ พวงศรี

	Editor
	สุนิษา มะลิวัลย์

	Executive Editor
	เบญจวรรณ ธวัชสุภา

	Graphic
	วิษณุ ศรีวิไล
	มนุษย์ผู้เชื่อวันพีซมีจริง