วิเคราะห์การรับรู้และผลลัพธ์ด้านสุขภาพจากการพัฒนาเมืองสุขภาพดี : อนามัยพยากรณ์

สุนิษา มะลิวัลย์

รายงานอนามัยพยากรณ์:

เรื่อง วิเคราะห์การรับรู้และผลลัพธ์ด้านสุขภาพจากการพัฒนาเมืองสุขภาพดี

                     กรมอนามัยได้ดำเนินโครงการพัฒนาเมืองสุขภาพดี อย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปีงบประมาณ 2566 ซึ่งการดำเนินงานที่ผ่านมายังไม่มีการประเมินการรับรู้ของประชาชนเกี่ยวกับเมืองสุขภาพดี และสถานะสุขภาพของประชาชนจากเมืองสุขภาพดี รายงานอนามัยพยากรณ์ฉบับนี้ จึงใช้ข้อมูลจากอนามัยโพล เรื่อง “เมืองสุขภาพดี ในสายตาผู้คน” ซึ่งมีวัตถุประสงค์เพื่อสำรวจความคิดเห็นและการรับรู้เกี่ยวกับโครงการพัฒนาเมืองสุขภาพดี สำรวจระหว่างวันที่ 1 กุมภาพันธ์ – 30 มิถุนายน 2568 มีผู้ตอบจำนวน 1,287 คน (โดยมีสรุปผลอนามัยโพลเข้าถึงได้ที่ https://hfd.anamai.moph.go.th/th/news-anamai-2/232845) มาวิเคราะห์สังเคราะห์ เพื่อศึกษาสถานการณ์การรับรู้ของประชาชนถึงการประเมินรับรองเมืองสุขภาพดี การเข้าถึงบริการสาธารณะ การมีส่วนร่วมพัฒนาเมือง สถานะสุขภาพของประชาชน รวมทั้งวิเคราะห์หาปัจจัยที่ส่งผลต่อความคิดเห็นว่าเมืองที่อยู่ตอนนี้ส่งผลให้มีสุขภาพที่ดีขึ้นหรือแย่ลง/เท่าเดิม โดยใช้ Bivariate Logistic Regression แสดงผลด้วยค่า Crude Odd Ratios สรุปผลการพยากรณ์สุขภาพ ได้ดังนี้

1. สถานการณ์การรับรู้ของประชาชนถึงการประเมินรับรองเมืองสุขภาพดี

พบว่า ประชาชนส่วนใหญ่เคยได้ยินหรือรับรู้เกี่ยวกับโครงการพัฒนาเมืองสุขภาพดี ร้อยละ 81.5 และไม่เคยได้ยิน ร้อยละ 18.5 โดยทราบว่าพื้นที่พักอาศัยของตนเองได้รับการประเมินรับรองเป็น "เมืองสุขภาพดี" ร้อยละ 63.1 และไม่ทราบ ร้อยละ 36.9 ทั้งนี้ยังพบว่าประชาชนส่วนใหญ่คิดว่าเมืองที่อาศัยอยู่มีส่วนช่วยให้มีสุขภาพ "ดีขึ้น" ร้อยละ 70.1 รองลงมาคือ สุขภาพเหมือนเดิม ร้อยละ 23.1 และสุขภาพแย่ลง ร้อยละ 1.01

ภาพที่ 1 แสดงสัดส่วนความคิดเห็นของประชาชนเกี่ยวกับสถานะสุขภาพในเมืองที่ตนเองอาศัยอยู่

2.ปัจจัยที่ส่งผลต่อความคิดเห็นว่าเมืองที่อยู่ตอนนี้ส่งผลให้มีสุขภาพที่ดีขึ้นหรือแย่ลง

เมื่อวิเคราะห์หาปัจจัยที่ส่งผลต่อการอยู่ในเมืองที่ส่งผลให้มีสุขภาพที่ดี พบว่า การรับรู้ว่าพื้นที่ได้รับการประเมินเป็นเมืองสุขภาพดี การเข้าถึงบริการสาธารณะในเมือง การมีส่วนร่วมในการพัฒนาเมือง พื้นที่พักอาศัยตามประเภทอปท. อาชีพ และเพศเป็นปัจจัยที่มีความสัมพันธ์ต่อการประเมินว่าตนเองมีสุขภาพดีขึ้นหรือแย่ลงในบริบทของ “เมืองสุขภาพดี” อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ดังนี้

2.1 การรับรู้ว่า “พื้นที่ได้รับการประเมินเป็นเมืองสุขภาพดี” ส่งผลต่อสุขภาพโดยพบว่าผู้ที่ทราบว่าเมืองของตนได้รับการประเมินรับรองเป็น "เมืองสุขภาพดี" มีแนวโน้มรับรู้ว่าสุขภาพดีขึ้นมากกว่าผู้ที่ไม่ทราบ 4.94 เท่า

2.2 การเข้าถึงบริการสาธารณะ มีผลต่อการรับรู้สุขภาพอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ คือ

• การจัดการขยะที่ดี เพิ่มแนวโน้มรู้สึกสุขภาพดีขึ้น39 เท่า
• ร้านอาหารสะอาดถูกสุขลักษณะ เพิ่มแนวโน้มรู้สึกสุขภาพดีขึ้น36 เท่า
• น้ำประปาที่สะอาด เพิ่มแนวโน้มรู้สึกสุขภาพดีขึ้น01 เท่า
• สถานที่สาธารณะเพื่อผู้สูงอายุ/ผู้พิการ เพิ่มแนวโน้มรู้สึกสุขภาพดีขึ้น87 เท่า
• สวนสถานที่ออกกำลังกาย/สนามเด็กเล่น เพิ่มแนวโน้มรู้สึกสุขภาพดีขึ้น70 เท่า
• ที่พักอาศัย/ชุมชน มีความสะอาด เพิ่มแนวโน้มรู้สึกสุขภาพดีขึ้น 5.57 เท่า
• คุณภาพอากาศที่ดี เพิ่มแนวโน้มรู้สึกสุขภาพดีขึ้น 4.72 เท่า
• ส้วมสาธารณะสะอาด เพิ่มแนวโน้มรู้สึกสุขภาพดีขึ้น 4.72 เท่า

2.3 การมีส่วนร่วมในการพัฒนาเมือง ผู้ที่มีส่วนร่วมในระดับ "มาก/มากที่สุด" มีแนวโน้มรับรู้ว่าสุขภาพดีขึ้นมากกว่าผู้ที่มีส่วนร่วมในระดับ "น้อย/น้อยมาก" ถึง 16.04 เท่า และผู้ที่มีส่วนร่วมในระดับ "ปานกลาง" มีแนวโน้มรับรู้ว่าสุขภาพดีขึ้นมากกว่าผู้ที่มีส่วนร่วมในระดับ "น้อย/น้อยมาก" ที่ 3.11 เท่า

2.4 พื้นที่อาศัย พบว่า ระดับการปกครองท้องถิ่นมีผลต่อการรับรู้สุขภาพอย่างมีนัยสำคัญ โดยผู้ที่อยู่ในเขตเทศบาลเมือง มีแนวโน้มรับรู้ว่าสุขภาพดีขึ้นมากกว่าผู้อยู่ในอบต. ถึง 2.37 เท่า สำหรับผู้ที่อยู่ในเทศบาลนคร และเขตการปกครองพิเศษ มีแนวโน้มรับรู้ว่าสุขภาพดีขึ้นมากกว่า อบต. 1.57 เท่า

2.5 อาชีพ พบว่า กลุ่มอสม./ผู้ใหญ่บ้าน/กำนัน มีแนวโน้มรับรู้ว่าสุขภาพดีขึ้นมากกว่ากลุ่มว่างงาน/เกษียณ/แม่บ้าน 2.04 เท่า ทั้งนี้ยังพบว่าพนักงานบริษัทเอกชนกลับมีแนวโน้มรับรู้ว่าสุขภาพดีขึ้น น้อยกว่ากลุ่มว่างงาน/เกษียณ/แม่บ้าน 

2.6 เพศ พบว่า เพศหญิง มีแนวโน้มรับรู้ว่าสุขภาพดีขึ้นมากกว่ากลุ่มเพศชาย 1.55 เท่า  

ในขณะที่ระดับการศึกษา กลุ่มอายุ  ระยะเวลาที่อาศัยในพื้นที่ ไม่ได้มีความสัมพันธ์ ต่อความคิดเห็นว่าเมืองที่อยู่ตอนนี้ส่งผลให้มีสุขภาพที่ดีขึ้นหรือแย่ลง 

• สรุปผล

จากข้อมูลข้างต้น แสดงให้เห็นว่า "เมืองสุขภาพดี" ไม่ได้เกิดขึ้นเพียงแค่จากการมีบริการสาธารณะและโครงสร้างพื้นฐานที่ดี แต่ต้องบูรณาการของหลายปัจจัย ได้แก่ ระดับการปกครองท้องถิ่นที่มีความพร้อม การมีส่วนร่วมของประชาชน และการพัฒนาเมืองที่ตอบสนองความต้องการพื้นฐาน

ความท้าทายสำคัญ คือการลดความเหลื่อมล้ำระหว่างเขตการปกครองต่างระดับ โดยเฉพาะการยกระดับ อบต. ให้สามารถส่งเสริมสุขภาพประชาชนได้อย่างมีประสิทธิภาพเช่นเดียวกับเทศบาลเมือง หากสามารถบรรลุเป้าหมายนี้ได้ จะส่งผลให้ประชาชนไทยทุกคนได้รับการส่งเสริมสุขภาพที่เท่าเทียมกัน ไม่ว่าจะอาศัยอยู่ในเขตใด

• ข้อเสนอเชิงนโยบาย

1. ควรส่งเสริมบทบาทของประชาชนในการร่วมออกแบบ ตัดสินใจ และติดตามผลการดำเนินงานเมืองสุขภาพดีในพื้นที่ โดยเฉพาะกลุ่มที่มีบทบาทในชุมชน เช่น อสม. เนื่องจากพบว่าผู้ที่มีส่วนร่วมในการพัฒนาเมืองมีแนวโน้มรับรู้ว่าสุขภาพดีขึ้น มากกว่ากลุ่มที่ไม่เข้าร่วมอย่างมีนัยสำคัญ
2. ยกระดับขีดความสามารถขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (โดยเฉพาะ อบต.) ควรมีกลไกสนับสนุนทางงบประมาณ วิชาการ และบุคลากร เพื่ไอเพิ่มศักยภาพของ อบต. ให้สามารถดำเนินงานพัฒนาเมืองสุขภาพดีได้อย่างมีประสิทธิภาพและทัดเทียมกับเทศบาลเมืองและเทศบาลนคร เพื่อลดความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงสิ่งแวดล้อมและบริการที่ส่งเสริมสุขภาพ
3. เสริมสร้างระบบสื่อสารความรู้และสร้างการรับรู้ต่อการพัฒนาเมืองสุขภาพดี เนื่องจากยังมีประชาชนจำนวนมากที่ไม่ทราบว่าพื้นที่ของตนได้รับการประเมินเป็นเมืองสุขภาพดี การเผยแพร่ข้อมูลอย่างเข้าใจง่าย เข้าถึงได้ และตรงกลุ่มเป้าหมาย จะช่วยให้ประชาชนเกิดความตระหนักและความร่วมมือในการดำเนินงานมากขึ้น
4. พัฒนาบริการสาธารณะที่สอดคล้องกับความต้องการของประชาชน โดยควรเน้นพัฒนาองค์ประกอบที่ส่งผลต่อการรับรู้ด้านสุขภาพของประชาชน เช่น ระบบการจัดการขยะ ร้านอาหารสะอาด น้ำประปาคุณภาพดี สถานที่ออกกำลังกาย พื้นที่สาธารณะสำหรับผู้สูงอายุ และส้วมสาธารณะ รวมถึงคุณภาพอากาศในเมือง โดยบูรณาการทุกภาคส่วนในการออกแบบและดูแลรักษา
5. บูรณาการการประเมินผลเมืองสุขภาพดีกับสถานะสุขภาพของประชาชน โดยควรมีการติดตามและประเมินผลกระทบต่อสุขภาพของประชาชนจากการพัฒนาเมืองสุขภาพดีอย่างเป็นระบบและต่อเนื่อง เพื่อให้ข้อมูลสามารถใช้เป็นหลักฐานเชิงนโยบายในการปรับปรุงมาตรการให้เหมาะสมกับบริบทของแต่ละพื้นที่

ตารางที่ 1 แสดงปัจจัยที่เกี่ยข้องกับการรับรู้ว่าเมืองทำให้สุขภาพดีขึ้นหรือแย่ลง/เท่าเดิม

หมายเหตุ: * และ ** หมายถึง p-value < 0.05 และ < 0.001 ตามลำดับ

	Writer
	สุนิษา มะลิวัลย์

	Editor
	ภัทราภรณ์ พวงศรี

	Executive Editor
	เบญจวรรณ ธวัชสุภา

	Content Creater & Web Design
	วิษณุ ศรีวิไล
	มนุษย์ผู้เชื่อวันพีซมีจริง